Зæрæхсиды сагъæс

Нартыхты Михалы эпитафи

Æмæ баизæр мæнæ мæ бон

Хур мæ сæрмæ, сырхбазыр цæргæсау, фæтахт,

Ныр æрхауд,

Æмæ сахуырст йæ сау тугæй урс цъити.

Æз ныффæлдæхтæн нæууыл дæлгоммæ

Æмæ зæххы кæрдæггъуыз фæлмæн дзыкку

Мæ фæлурс æнгуылдзтæй фасын.

Диссаг: куыд хъарм у, куыд æхцон у мæр!

Мæнæ раргом мæ цæсты раз ног сусæг:

Сыджыт ме ‘муд у, ме ‘мыстæг, ме ‘мтуг.

Цард, цæвиттон сывæллæтты хъазт уыд, —

Æз нæ бабыхстон галиу, хæрам митæн,

Æмæ ралыгъдтæн хъазтæй тæргайæ,

Æмæ ралыгъдтæн хъазтæй фæлладæй,

Зæхмæ, Гыццийы хъæбысау, æруагътон мæ сæр...

Судзынц нæууыл дыдзы хуры ‘ртæхтæ,

Хуры сау туг ысцæм и мæ быны.

Æрдз — чысайнаг цъындайау — кæркæ-мæркæ —

Фæстаг пæр-пæр кæны мæ цæстыты,

Æмæ баизæр мæнæ мæ бон...

Æмæ баизæр мæнæ мæ бон...

***

Æгъуыстаг уæрджытæ,

Уæ къаннæг, уæ уæздан хъамбултыл

Уардидон æмхæццæ

Неон рухс ивылы.

Уæ чысыл дзыхъхъыты

Æррагæнæг монцы

Тыфыл уылæн зилы.

Æнæкъæм уæрджытæ,

Æнæнысан урс уæрыччытæ,

Нæ фæхауди, диссаг, йæ зæрдæ фæрчытæ, —

Кæй разы æрзоныгуыл кодтат фыццаг,

Муртаттаг хуыцауау,

Кæй уарзтмæ куывтат!

Æнувыд, æнæхин уæрджытæ,

Куыд нæ сыста мæрдтæй, уæвджедæр, —

Кæй ингæны судзгæ сыджытæн

Уæ зоныг фæстаг пъа кæна!

Зонын: ахæм тæхудиаг мæлæтæй

Æнæхай дæн æз!

Зæрдæскъæф, кæлæнгæнæг уæрджытæ,

Кæсын уæм нæ фæччы.

Фæлæ ме ‘гъуыссæг æхсæвты,

Цыкурайы фæрдгуытау,

Цыренæй судзут.

***

Ацыдтæ ‘мæ уалдзæг демæ ахастай,

Ацыдтæ ‘мæ а дуне дæ фæстæ



Сагъæс ахæм ахорæнтæй сахуырста, —

Нал æрттивы ницыуал мæ цæстæн.

Хуры тынтæ уазал, бур хъæмпы хæлттау,

Баззадысты ‘нкъард нæзыты хихтыл;

Хъарæггæнæг устытау, æрыхæддтой

Цадæггай сæ чырс дзыккутæ мигътæ;

Дидиндоны ‘рмынæг ысты уардитæ,

Исчи сыл цырæгътау цыма ‘рхæцыд:

Катайы мыл барæй цыма сардыди, —

Калмау тæккæ зæрдæсæр фæхæцыд...

Ацыдтæ ‘мæ хъæддзæг цины судзгæ тын

Ахуыссыд, æрзымæг и мæ уды.

Афонмæ дæ тæхгæ боны рудзгуыты

Дард кæмдæр мæ уалдзæджы хай худы.

Дард кæмдæр пæр-пæр кæны мæ дудгæ цин,

Ам та мæнæ ме ‘рхуым сагъæс ризы:

Уый дæ фæндаг у мæ уды тугдадзин, —

Цас ивæзы, уыйбæрц тынгдæр риссы.

***

Мæн сурмæ раппæрстай кæсагау,

Цæгъдын мæ тыбыртæ дæ разы;

Чысыл мæ схуыст дзырдæй фæцагай, —

Мæ рыст цард абады тæразыл.

Фæхудт мæм рухс амонд æфсоны;

Цы ‘мбæрстон — марг уыдис, æвдадз уыд —

Мæ туг, мæ дадзинты, — нæ зонын, —

Дæ уарзт дыз-дызгæнгæ куыд ацыд.

Хъуыди мæ хай дæ маст, дæ зынæй,

Дæ чысыл цинæй мæ нæ хъуыдис.

Æнус дæ цæстытæм кæсынæй

Мæ удæн бафсæдæн нæ уыдис.

Фæлæ сæ рæсугæй, сæгуытау,

Уæууай, нæ басастон мæ дойны:

Ныккалд мыл де ‘рдынæг æрфгуытæй

Хъысмæты карз азар æмбойны.

Хæрзæнхъæл амондмæ нæ кæсын, —

Мæ ныфс хæкъуырцгæнгæ ныгæнын:

Цъæх арв куы рахæта цæргæсыл,



Уæд ма йæ базыртæй цы кæны?!

27—28.03.1970

***

Кæм дæ, мæ цъæхдзаст донычызг,

Цы денджызы, цы сурыл?

Æрвгъуыз атагъа — доны хыз

Кæм æмбæхсы дæ сурæт?

Дæ сау дзыкку кæм æнхъæвзы

Дæ урс хъуырыл уылæнтæй?

Дæ тасгæ гуыр фæлмæн хъæзыл

Кæм æфтауы кæлæнтæ?

Бонсауизæрмæ хурзæрин

Кæм райгæ хъаздзæн демæ!

Æхсæв дæм мæй кæм худдзæни

Йæ цæлхыдзаг цыренæй?

Кæм агурон дæ бахудтæн

Йæ рæвдаугæ фæлмæн тын?

Мæ цæсты хаутæй бахуыд дæн

Дæ фæндаджы хъæбæртыл.

Кæм дæ, мæ цъæхдзаст донычызг,

Цы денджызы, цы сурыл?

Æрвгъуыз атагъа — доны хыз

Кæм æмбæхсы дæ сурæт?

07.1969—1970

***

Уыцы бон сæнæфсиртæ тыдтон,

Уыцы бон мæ зæрдæйы куыдтон.

Сæнæфсиры гагатæ тылдысты, —

Уый мæ цæсты гагуытæ уыдысты;

Сау нæмгуытау сау зæххы ныхстысты,

Арвæй хаугæ стъалытау рыстысты...

Уыцы бон сæнæфсиртæ тыдтон,

Уыцы бон мæ зæрдæйы куыдтон.

Зæххы пул мыл калди, зæхх ыссымаг,

Уый дымдта мæ зæрдæйы хъызт зымæг.

Сау халæттæ тахтысты мæ сæрмæ,

Хъуыстон сын сæ базырты сæр-сæрмæ.

Арвы цъæх сæ сау базыртыл хастой,

Хастой æмæ зæрдæйы дуар хостой.

Арвы цъæх ныскъуыдтæ æмæ нал уыд,

Арвы туг сæ базырты ‘хсæн хъарыд,

Æмæ зæххыл сау къадатæй уарыд,

Æмæ дуне доны хъазау зарыд.

Уыцы бон сæнæфсиртæ тыдтон,

Уыцы бон мæ зæрдæйы куыдтон.

12.10.1969

***

Уыцы бон, сæнæфсирау, цупалгай

Рухс-рухсид ыстъалытæ тыдтон:

Арвы цъæхы ‘взист бæлæттæ балгай

Фырцинæй хæкъуырцгæнгæ куыдтой.

Сау халонау нал тахт хур мæ сæрмæ, —

Хъуыстон зæды базырты сæр-сæрмæ.

Хъуыстон æмæ дуне цардыл зарыд,

Мигътæй хур, сыгъзæрин донау, хъарыд.

Æмæ зноны арвы цъæхы скъуыдтæ

Бæлæттæ сæ базыртæй æмпъызтой.

Мигъыл хур йæ зæрин къах ыскъуырдта:

Нал ныгуылд, мæ тæккæ сæрмæ бандзыг;

Хуры тынтыл сау мигъы пыскъуылтæ

Халоны æдых базыртау — ауындзæг.

Æмæ сау зæхх буды хæрздæф кодта,

Æмæ никуы дидинæг нæ куыдта.

Калмау тыхст æрмæст фæсмон мæ удыл:

«Худинаг уыд сæрсæфæнмæ цудын;

Худинаг уыд зæды цъæхахст хъусын,

Тасы стъæлфæн ауынын йæ рустыл...»

Æз цыдтæн бæрзонд хæхтыл Амранау,

Тасыдысты ‘ндон хæхтæ мæ быны,

Цыма скъæфта космикон æрра нау

Мæн мæ дард планетæмæ мæ фыны;

Дунейы ныхдуртæ, цыма, тасæй

Алырдæм фæлыгъдысты мæ разæй...

Уыцы бон ысчынд мæ удæн хинтæ:

Стъалытæ сæнæфсирау, тыдтон,

Арвы цъæхы ме стъалыдзаст цинтæ

Уалдзæгау хæкъуырцгæнгæ куыдтой.

14.10.1969

***

Ахсæв зæрдæ афтæ райы,

Цæй, куыд зæгъон — «хъалы дæн!»

Уый нæ рустыл мит нæ тайы, —

Арвæй хауы стъалытæ.

Дымгæ здухы ‘взист уылæнтæ

Горæты неон фæзы,

Урс къабайы слæууыд уæртæ

Уайсадæг чындздзон нæзы.

Афтæ удæн адджын уарзтæй

Йемыдзаг у ацы ‘хсæв,

Ис зæрдæвæндон æвастæй

Алкæуыл дæр атыхсæн.

***

Уæлдæф — хъарм дæ хъæлдзæг худтæй,

Рухс — дæ цæстытæй мæ цин.

Æз зæрин цæгъдын мæ удæй,

Ахæм амонд мæ фæци.

Сау чысыл æхсæв дæ дзыкку —

Афтæ ‘хцон зæу-зæу кæны!

Ехх, цы ‘рдаг уысм дæ, — фæлыг у,

Науæд фырцинæй мæлын!

8.02.1971

***

Æз цæуын, мæ тæвд цæсгомыл къæвда

Ихуазал уæззау цæссыгтæй уары.

Ку мыл, арв, ды мæ уæддæр æррæвдау,

Бастадтæн куырмæй хитгæ мæйдары.

Æз цæуын, ыстъалытау ызгъæлынц

Лакъон цадмæ урс æвзист æртæхтæ.

Уый æвзист сæ ме ‘рра зонд æгъгъæлы,

Рахуыдтон сæ стъалыты ‘нгæс уæгъды! —

Лакъон доны стъалынгæс æртæхтæ

Ферттивынц хъæстæ калмы цæстытау.

Кувæндæтты нал судзынц цырæгътæ,

Ихæгъдæутгæй зæрдæтæ бæстытæ.

Ды, мæ цин, цы рухс бæрзæндтæм тахтæ,

Уым сæ уд гæххæтт дидинтæм тавынц.

Арвы цъæхæй расхъиуæг æртæхтæ

Чъизиуылæн лакъон цæдты кафынц.

Арвы цъæх, цыфæнды мыл узæлай, —

Удæнцой мын нал ратдзынæ, никуы:

Зæдтæ худынц кувджытыл кæл-кæлæй,

Цырæгътæ ныххуыссыдысты иугай.

Цард тæхы мæ иувæрсты, мæнæй-ма, —

Артуадзæг æрра сæнттæй цы кæны!

Даниаг пыринцы загъдау, — цæй-ма,

Ме ‘ндон буар, куыд нæ фестыс цъæх фæнык!..

6.10.1969

***

Æз ралыгъдтæн мæ амонды цæстытæй,

Ныууагътон сæ æфсоны кастгæнгæ,

Кæй нæ уарзынц,

Фæлæ кæмæй кæнынц аргъуц,

Уымæ.

Зонын,

Уыцы сæрыстыр цæстытæ

Калдзысты сусæг æрвгъуыз цæссыг

Мæ рацыдыл...

Уынын,

Мигъвæлмы фæцæуын

Æмæ æрдзы ‘мкуыд кæнын.

Кæуын,

Бирæ кæмæ бæллыдтæн,

Уыцы амонды цæстытыл,

Афтæмæй сæ лидзын дард.

Кæмдæр

Уарзты дунейы иууыл хъæзныгдæр цæстытæ

Кæмæдæр мæгуыркурæджы каст кæнынц,

Æмæ, миддзæссыг калгæ,

Худынц...

Æз лидзын мæ амонды цæстытæй

Æмæ мигъвæлмы

Æмбæхсын ме’намонд уд

Мæхицæй...

31.12.1970

***

Дуне уыд, æндзыг уадау, æдзæм.

Адæргæй истерикон цин кодтон.

Уый, нæ зыдтон, — арвы нæрд ныццæм,

Тугзæйау мыл рацæудзæн йæ додой.

Прометейы риуæвзон цæргæс

Хурæй ме ‘хсæн райтыгъта йæ базыр,

Арв мæ сæрмæ раскъуыди нæргæ,

Мигъты ‘хсæн йæ судзгæ нæмыг хъазыд.

Уарзоны цæстыты ‘нгæс цъæх арв

Байдзаг ис æрвæрттывды цæхæртæй.

Дæнг! — æмæ мæ тутдадзинты арф

Азгъордтой дыз-дызгæнгæ йæ хъæртæ.

Æмæ цæрдтæй мæрдты ‘хсæн æваст

Зоныгуылæй ауæдзыл æрхаудтæн.

Удисгæ æрæнцади мæ каст

Сыджытыл мæ сау цæстыты хаутæй.

Ныр фæскъæвда хур бон у, мæрдтæй

Сыстади, Чырыстийау, мæ уд дæр,

Арвы цъæхы мигъы бындзыг нæй —

Уый та мæм, мæ чъынды зæд, фæхудтæ!

Кувын дын цырагъармæй: чысыл

Ацы уысм фæдаргъдæр кæн уæд та ма,

Цины стъæлфæн ма бауадз хуыссын, —

Зæрдæмæ тыхæй бырсы цыргъ хъама.

22—28.11.1969

***

Уас, дæ бон дæ уа, кæд зæрдæ

Никуы ферох кæна дæу!

Хъуысынц фыны дæр мæ хъæртæ:

«Уысм, бæллиццаг дæ, фæлæуу!»

Уый, æрвæрттывдау, мæ разы

Æхсæв авæры дæ хуыз,

Фæлæ карз хъысмæт нæ хъазы! —

Дарддæр рухскалгæ тæхыс.

Мах куыд уд-æмуд уыдыстæм,

Ничи бамбардзæни уый.

Ды уæдæртт уыдтæ, — пылыстæг,

Æз — дæуæн нывгонд æлхуый.

Æмæ ‘лвыстаиккам хъуамæ

Ахæм дариаг æндах, —

Ноджы сфидыдтаид заман

Æмæ радаиккам мах...

Систон ме ‘нæрцæф бæллицыл

Бар-æнæбары мæ къух,

Æмæ дард мæхицæй лидзын,

Фæлæ дзæгъæлы — мæ дугъ!..

Исты амонды къæсæртæ

Къахтон? — фаг тухи мын нæу?!.

Уастæн бартхутæг уа зæрдæ,

Чи нæ ферох кæны дæу!

1976, Коктебель

***

Хъæлдзæг фынгыл афонмæ дæ разы

Сау сæнимæ рог кæл-кæл ивылы,

Минмырон хъазайнаг фæндыр хъазы;

Цин дæ удмæ никæцæй ныхилы.

Арв у, афтæ, — стъалытæй хуынчъытæ,

На уæдæ Хуыцау кæсдзæн уæларвæй! —

Барджынæй дæ фарсмæ бады чидæр,

Уæд цæуы дæ удыл та мæ барвæнд.

Сусæгæй дæ нымд цæстыты малы

Ме ‘нхъæлцау æнкъард цæссыг дзыназы.

Расыг æхсæв кафы æмæ зары, —

У, цыма, нæ удты раз æназым.

Рухсы тын æваст æрмынæг уаты, —

Аскъуыди дæ сæнтты таг ивазгæ:

Бухъзæрдæ фæрныг кафæг дæм хаты,

Сыстадтæ рæхснæг талайау тасгæ...

Къултыл æмдзæгъд ахæцыд фæйнæрдæм,

Цар ыстоны фæндыры цъæхахстæй.

Нал æнцайы цины хъæр йæ нæрдæй,

Баззадтæ зыд цæстыты ‘хсæн ахстæй.

Ацу, баууæнд амонды тæрæзтыл! —

Кафут ныр кæуынæввонг æрхæндæг:

Сусæггаг æвзист цæссыг дæ цæсты,

Расгуыты хæццæ хъазты — дæхæдæг.

Рухс

Куыд ныггуыппæг æхсæв, куыд бамыр,

Йæ дæлбазыр цавæр ныттар...

Мæ зæрдæмæ ‘ртхосæн уæд та мын,

Арв, иунæг ыстъалы ныддар!

Æнæбын уæрмау мæ фыдталынг

Бæллицбастæй дары кæмдæр.

Мæ удлæууæн рухс цард, уæд та мын

Æвдадзæн — дæ сыбыртт, кæм дæ!

Нæ уынын, нæ хъусын, нæ хатын,

Кæм ма ‘мбудын ад æмæ тæф!

Æдзæмæй мæ рæуджыты бады

Лæсæнау бæзджынахст уæлдæф...

Æндидзынц та царды фæрæзтæ,

Уæларвы тæраз та фæкъул.

Фыдфын æхсæв атахт, фæфæстæ,

Фæсхохæй ысрæмыгъта хур...

Фæцæуын, ивылы мæ уæнгты

Гуылф-гуылфгæнгæ дунейы рухс.

Мæ фарсмæ — цырагъ адæм уынгты,

Уæд се ‘хсæн та — саударæг ус?!.

Уый дысон куы стахти фыдæхсæв, —

Æрхаудис йæ базыры сис.

Ныр фестади бæстæ чындзæхсæв,

Ныр атади таримæ рис.

Дзæнæтон æхцон цин æнкъарын,

Сырх арвырон фестад мæ уд.

Дæлдзæхх фæуæнт тар æхсæв, талынг!

Уæ, рухс бонтæ, арфæйаг ут!

***

Арвæй мæм дыууæ цъæх цæсты каст,

Хинæй — хызт, Хуыцауы удау — раст;

Уыдон мын æууæнчы ‘взагыл загътой:

«А зæххыл æрмæст дæу ыстæм мах».

Ризгæ мын мæ зæрдæйы ныууагътой

Фидарæн æрвгъуыз цæссыджы ‘ртах.

Артуадзæг дыууæ тæнæг былæй

А мæнг царды растдæр дзураг нæй;

Ризгæ мын «æрмæст дæу ыстæм» загътой,

Нал сæ хъуыст дызæрдыджы «мæгъа»,

Сырх чысыл тырысайау ныууагътой

Фидарæн мæ хус былтыл сæ пъа.

Амонд мыл цы зарджытæй скаст,

Удæй-удмæ минæвæрттау раст,

Уыдон мын зæрдæйы ‘взагыл загътой, —

Амæлæтмæ кувдзыстæм дæуæн.

Фидары нысанæн мын ныууагътой

Ме уæнгты æрвæрттывды тæмæн.

Ныр ысуасыд сайæгой æвзаг, —

Рагæй-рæгмæ рухс амонды знаг.

Карзæй мын мæрдон хъæлæсæй загъта:

«Се ‘ппæт дæр фæлывд ысты, мæнгард».

Фидарæн мæ риугæрон ныууагъта

Тугамæст æнæкæрддзæм цыргъ кард.

Амондмæ дыууæ фæндаджы нæй, —

Арвы цæф, ныннæр мæ сæрмæ, цæй!

Арвы цъæх, кæд мыл кæлдзынæ фаркгай,

Рæвдздæр уæд нызгъæлæн у, ныммур,

Аскъуый, зæхх, мæ къæхты бын къуыбаргай

Халонау мын сатæгсау у хур.

30.10.1969

***

Бонтæн хур нынныгуылд,

Талынджы тыхсынц.

Æхсæвты дæллагхъуыр

Стъалытæ хуыссынц.

Æхсæвтæн сæ нинæн

Нал и ныр кæрон,

Бонтæ та дæлдзиныг,

Бонтæ та — гæндон.

Бонты ирд цæстыты

Æхсæвтæ хуыссынц.

Рухсыл, сау мæстытау,

Сау мигътæ тыхсынц.

Дуне нæу уæлгоммæ,

Зарæг у æмыр;

Никуы ‘рцæудзæн бонмæ

Стъалыты дзыгуыр.

Тар уыдзæн кæронмæ

Стъалытæй дзыгъуыр,

Рухс бонæн зындонмæ

У йæ фæндаг ныр...

Уæ цъæхдзаст ыстъалы!

Й’ адавæг æхсæв! —

Ме ‘рхæндæг ыстъæлы:

Мацыуал, дам, зæгъ, —

Бафхæрдтон дæ цасдæр,

Ныр æппæт фæци:

Н’ ахуыссыд мæ маст дæр,

Не ссыгъди мæ цин.

Хъатара та сафтид,

Нал дзы и нæмыг:

Ныр мæ хъыг кæд рафтид,

Уаин кæд æмыр.

11.10.1969

***

Æгъуыссæг æхсæвтæ,

Сæргуыбыр, æмырæй

Цы лæуут мæ разы

Тæфæрфæсгæнджытау?

Сымах та цы ‘руадзут

Сынтбазыр дзыккутæ

Мæ цæссыгты цадмæ,

Мæрддзыгой хæристау?

Сæумæйæ мæ рудзынг

Æрвгъуыздзаст куы свæййы,

Цæмæн ыл фæризынц

Уæ цæссыджы ‘ртæхтæ?

Æви ма нæ зонын,

Цы цæуы мæ удыл

Æмæ мын йæ зæгъын

Нæ уæндут æргом.

Æнхъæлут, нæ уынын —

Нызгъæлæн и дардыл,

Кæлдзæни мыл фаркгай

Æнусон цъæх арв.

Æнхъæлут, нæ хатын,

Зæхх аскъуыд мæ быны

Æмæ мæм кæрæфæй

Æнхъæлмæ кæсы?

Æгъуыссæг æхсæвтæ, —

Мæ иунæг хæлæрттæ,

Æппæт дæр æмбарын,

Æппæт дæр уынын.

Ныфсытæ нæ домын,

Уæ сæртыл ысхæцут,

Уæ был ма мæм иу хатт

Фæзыхъхъыр кæнут...

Ныфсытæ нæ домын,

Мæ цæстыты ирды

Æмбыуар æрлæуут

Кæрæдзимæ ‘нгом.

Уый, чи зоны, радта

Уæ талынг дæлбазыр

Дывыдойнаг удæн

Мæрдырох, æнцой.

25.09.1969. Æмбисæхсæвæй райсоммæ


3486389177205369.html
3486457270219585.html
    PR.RU™